Η ιστορία ενός κτιρίου μπορεί να είναι πολύ περισσότερα από την ιστορία της κατασκευής του. Μπορεί να αποτυπώνει τη συλλογική μνήμη μιας πόλης, τις αξίες μιας κοινότητας και τη διαδρομή ανθρώπων που εργάστηκαν εθελοντικά για να δημιουργήσουν έναν τόπο μάθησης, φιλοξενίας και κοινωνικής προσφοράς.
Αυτή η διαδρομή αναδείχθηκε στην ημερίδα που φιλοξενήθηκε στο κτίριο του ΤΕΕ/ΤΚΜ, στις 3/7, με αφορμή τη συμπλήρωση 90 χρόνων Οδηγικής Δράσης του Τοπικού Τμήματος Θεσσαλονίκης του Σώματος Ελληνικού Οδηγισμού και 60 χρόνων λειτουργίας του Εκπαιδευτικού Κέντρου Πανοράματος «Πόπη Ζαχαροπούλου».
Την έναρξη της εκδήλωσης χαιρέτισαν ο πρόεδρος του ΤΕΕ/ΤΚΜ, Ηλίας Περτζινίδης, και η γραμματέας του Τοπικού Τμήματος Θεσσαλονίκης του ΣΕΟ και ομότιμη καθηγήτρια του ΑΠΘ, Όλγα Γεωργούλα. Χαιρετισμούς απηύθυναν επίσης ο Παύλος Γερουλάνος, εγγονός της ιδρύτριας του Οδηγισμού στην Ελλάδα, Ειρήνης Καλλιγά, καθώς και η Μαρία Σπυράκη.
Στην ημερίδα παρευρέθηκαν, μεταξύ άλλων, ο βουλευτής Α΄ Θεσσαλονίκης Δημήτρης Κούβελας, ο Αντιδήμαρχος του Δήμου Πυλαίας–Χορτιάτη κ. Κάλτσιος και ο Αντιδήμαρχος Παιδικής Μέριμνας, Οικογένειας και Εποπτείας Κοινωνικών Ιδρυμάτων του Δήμου Θεσσαλονίκης Γεώργιος Αρβανίτης, αναδεικνύοντας το ενδιαφέρον της πολιτείας και της τοπικής αυτοδιοίκησης για την προστασία και την επανενεργοποίηση του ιστορικού Κέντρου.
Ενενήντα χρόνια ιστορίας και προσφοράς
Η πρόεδρος του Τοπικού Τμήματος Θεσσαλονίκης του ΣΕΟ, Στέλλα Κουλοβασιλοπούλου, παρουσίασε τη διαδρομή του Οδηγισμού στη Θεσσαλονίκη από το 1936 έως σήμερα, καθώς και την ιστορία του Εκπαιδευτικού Κέντρου «Πόπη Ζαχαροπούλου».
Μέσα από ιστορικές φωτογραφίες, αφηγήσεις και τεκμήρια αναδείχθηκε η συλλογική προσπάθεια που οδήγησε στην ανέγερση και λειτουργία του Κέντρου. Ένα κτίριο που δημιουργήθηκε με τη στήριξη της τοπικής κοινωνίας και του Οδηγικού κινήματος και φιλοξένησε επί δεκαετίες παιδιά, νέους, εκπαιδευτικά προγράμματα, κατασκηνώσεις και διεθνείς ανταλλαγές.
Το «Σπίτι του Πανοράματος» αποτελεί μέχρι σήμερα μια σπάνια νεανική και εκπαιδευτική υποδομή με ισχυρή διαγενεακή μνήμη. Μετά, όμως, από περισσότερες από έξι δεκαετίες λειτουργίας, αντιμετωπίζει σημαντικές ανάγκες στατικής ενίσχυσης, ενεργειακής και λειτουργικής αναβάθμισης, προσβασιμότητας και συνολικού επαναπροσδιορισμού της λειτουργίας του.
Ο Οδηγισμός συναντά φυσικά το New European Bauhaus
Η σύνδεση του Εκπαιδευτικού Κέντρου «Πόπη Ζαχαροπούλου» με το New European Bauhaus δεν αποτελεί μια τεχνητή ή εξωτερική προσθήκη. Αντίθετα, προκύπτει οργανικά από τις ίδιες τις αρχές του Οδηγισμού, από τη διαδρομή και τον χαρακτήρα του κτιρίου, ακόμη και από το τριφύλλι, το σύμβολό του.
Ο Οδηγισμός βασίζεται διαχρονικά στην προσφορά, στη συνεργασία, στη μάθηση μέσα από την πράξη, στον σεβασμό προς τον άνθρωπο και τη φύση και στην καλλιέργεια του αισθήματος του ανήκειν. Οι ίδιες αξίες βρίσκονται στον πυρήνα του τρίπτυχου του New European Bauhaus: όμορφο, βιώσιμο, μαζί.
Το ιστορικό κτίριο στο Πανόραμα, ενταγμένο σε ένα ιδιαίτερο φυσικό περιβάλλον και συνδεδεμένο με δεκαετίες εκπαίδευσης, φιλοξενίας και εθελοντισμού, προσφέρει ήδη τη βάση για αυτή τη σύνδεση. Δεν πρόκειται απλώς για ένα κέλυφος που χρειάζεται αποκατάσταση, αλλά για έναν τόπο με μνήμη, κοινωνική αξία και ισχυρή σχέση με την κοινότητα.
Ακόμη και το τριφύλλι λειτουργεί συμβολικά ως γέφυρα ανάμεσα στις δύο προσεγγίσεις. Τα τρία του φύλλα μπορούν να αποδώσουν το τρίπτυχο του New European Bauhaus:
- Beautiful – όμορφο: ανάδειξη της ιστορικής ταυτότητας του κτιρίου, ποιότητα του χώρου και δημιουργία ενός φιλόξενου περιβάλλοντος.
- Sustainable – βιώσιμο: επανάχρηση του υφιστάμενου κτιρίου, ενεργειακή αναβάθμιση, κυκλική χρήση υλικών και ουσιαστική σύνδεση με τη φύση.
- Together – μαζί: εθελοντισμός, κοινωνική συμμετοχή, φιλοξενία, συμπερίληψη και ενεργή εμπλοκή της τοπικής κοινωνίας.
Μέσα από αυτή τη φυσική σύγκλιση γεννήθηκε η μελέτη του αρχιτεκτονικού γραφείου e2 architects, με τίτλο:
“Trifoliate Commons – An innovative model for affordable youth housing based on volunteerism principles”.
Η πρόταση δεν προσθέτει μια νέα ταυτότητα στο κτίριο, αλλά μεταφράζει τη βαθύτερη ταυτότητά του σε ένα σύγχρονο ευρωπαϊκό πλαίσιο, ώστε οι αξίες που το δημιούργησαν να μπορέσουν να συνεχίσουν να εκφράζονται και στο μέλλον, όπως τόνισε η Δρ. Ιφιγένεια Θεοδωρίδου, Αρχιτέκτων Μηχανικός και ιδρύτρια του γραφείου e2 architects.
Κατά τη διάρκεια της ημερίδας, τα μέλη της ομάδας παρουσίασαν τις επιμέρους πτυχές της ίδιας ενιαίας πρότασης, από το ευρωπαϊκό και κοινωνικό πλαίσιο και το νέο λειτουργικό μοντέλο έως τις αρχές σχεδιασμού και την αρχιτεκτονική εφαρμογή.
«Φιλοξενία με προσφορά»
Στην καρδιά της πρότασης βρίσκεται η αρχή της «φιλοξενίας με προσφορά», η οποία συνδέεται άμεσα τόσο με τις αξίες του Οδηγισμού όσο και με τη σύγχρονη ευρωπαϊκή κατεύθυνση για την υποστήριξη της προσιτής στέγασης των νέων.
Ειδικότερα, το κτίριο προτείνεται να λειτουργήσει, παράλληλα με τις αμιγώς Οδηγικές του χρήσεις, ως χώρος προσωρινής και προσιτής φιλοξενίας για φοιτητές, νέους ερευνητές, συμμετέχοντες σε προγράμματα κινητικότητας και άλλους νέους επισκέπτες της Θεσσαλονίκης.
Η φιλοξενία θα συνδέεται με ασφαλείς, οργανωμένες και εποπτευόμενες δράσεις εθελοντικής συμμετοχής, όπως η φροντίδα των κοινόχρηστων χώρων και του κήπου, η υποστήριξη εκπαιδευτικών δράσεων και η συμμετοχή σε εργαστήρια κυκλικής οικονομίας και βιώσιμης καθημερινότητας.
Παράλληλα, το Κέντρο μπορεί να φιλοξενεί εκπαιδευτικά προγράμματα, σχολικές επισκέψεις, εργαστήρια, πολιτιστικές εκδηλώσεις και συναντήσεις φορέων, διατηρώντας πάντοτε τον πρωταρχικό του χαρακτήρα ως Εκπαιδευτικό Κέντρο του Σώματος Ελληνικού Οδηγισμού.
Η πρόταση περιγράφει ένα ολοκληρωμένο μοντέλο λειτουργίας, διακυβέρνησης και δημιουργίας ιδίων πόρων, ώστε το ίδιο το κτίριο να συμβάλει σταδιακά στη χρηματοδότηση της αναβάθμισής του, χωρίς να χάσει την ταυτότητα και την κοινωνική αποστολή του.
Μια ενιαία αρχιτεκτονική και περιβαλλοντική στρατηγική
Η αρχιτεκτονική πρόταση αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της συνολικής μελέτης.
Βασική αρχή του σχεδιασμού είναι η διατήρηση της ιστορικής ταυτότητας του κτιρίου, με παράλληλη προσαρμογή του στις σημερινές ανάγκες φιλοξενίας, μάθησης, εθελοντισμού και κοινοτικής ζωής.
Το σύμβολο του τριφυλλιού λειτουργεί και ως κεντρικό σχεδιαστικό μοτίβο. Όπως ένας κοινός κορμός στηρίζει διαφορετικά φύλλα, έτσι η παράδοση του Οδηγισμού στηρίζει νέες λειτουργίες: φιλοξενία, εκπαίδευση, εργαστήρια, συναντήσεις, εκδηλώσεις και εθελοντικές δράσεις.
Η πρόταση προβλέπει ευέλικτους και πολυλειτουργικούς εσωτερικούς χώρους, μετασχηματιζόμενο εξοπλισμό, αναβάθμιση των κοιτώνων και αύξηση των κλινών, βελτίωση της προσβασιμότητας, ενίσχυση της σχέσης με τον κήπο και τον φυσικό περίγυρο, χώρους καλλιέργειας και βιωματικής εκπαίδευσης, καθώς και εφαρμογή αρχών κυκλικής οικονομίας, επανάχρησης υλικών και ενεργειακής αποδοτικότητας.
Ένα έργο με όφελος για ολόκληρη τη Θεσσαλονίκη
Η αναβίωση του Κέντρου δεν αφορά μόνο το Σώμα Ελληνικού Οδηγισμού.
Για τους νέους και τους φοιτητές μπορεί να προσφέρει προσιτή μεταβατική φιλοξενία και μια πρώτη ένταξη στην πόλη. Για τα σχολεία, έναν ζωντανό χώρο εκπαίδευσης στη φύση, στον εθελοντισμό και στην κυκλική οικονομία. Για την τοπική κοινωνία, έναν οργανωμένο τόπο δράσεων, πολιτισμού και κοινωνικής συνάντησης. Για τον Δήμο και την Περιφέρεια, ένα πρότυπο κοινωνικής και πράσινης υποδομής που συνδυάζει την επανάχρηση του υφιστάμενου κτιριακού αποθέματος με τη συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών.
Για τον ίδιο τον Οδηγισμό, το έργο μπορεί να αποτελέσει αφετηρία νέας εξωστρέφειας, προσέλκυσης νέων μελών και ανανέωσης της παρουσίας του στη Θεσσαλονίκη και στη Βόρεια Ελλάδα.
Το κτίριο δεν προτείνεται να αποκοπεί από την ταυτότητά του ούτε να μετατραπεί σε μια συμβατική εμπορική δομή. Αντίθετα, προτείνεται να λειτουργήσει ως κοινωνικός πόρος για την πόλη, παραμένοντας βαθιά συνδεδεμένο με τις αρχές και την αποστολή του Οδηγισμού.
Από το όραμα στην υλοποίηση
Όπως τόνισε η Δρ. Ιφιγένεια Θεοδωρίδου, η μελέτη διαμορφώνει έναν σαφή οδικό χάρτη• τεχνική και στατική θωράκιση, πιλοτική ενεργοποίηση του νέου λειτουργικού μοντέλου, σταδιακή αρχιτεκτονική και ενεργειακή αναβάθμιση, ανάπτυξη συνεργασιών και ένταξη σε εθνικά και ευρωπαϊκά χρηματοδοτικά εργαλεία.
Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται στη θεσμική αναγνώριση του έργου ως πρότυπου παραδείγματος New European Bauhaus στη Βόρεια Ελλάδα, καθώς και στη συνεργασία με το ΤΕΕ/ΤΚΜ, την Περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας, τον Δήμο Πυλαίας–Χορτιάτη, τον Δήμο Θεσσαλονίκης, τα πανεπιστήμια, τα σχολεία, τους φορείς νέων, τις επιχειρήσεις και πιθανούς δωρητές υλικών και τεχνογνωσίας.
Η ημερίδα κατέδειξε ότι υπάρχει πλέον όχι μόνο ένα ισχυρό όραμα, αλλά και μια ολοκληρωμένη βάση σχεδιασμού, λειτουργίας και σταδιακής εφαρμογής. Το επόμενο βήμα είναι η συνέργεια των θεσμικών, τεχνικών, κοινωνικών και οικονομικών δυνάμεων της πόλης.
Όπως τονίσθηκε χαρακτηριστικά στο κλείσιμο της παρουσίασης, ο σκοπός δεν είναι να ανακαινίσουμε απλώς ένα κτίριο, αλλά να ανανεώνουμε τον ρόλο του Οδηγισμού στην πόλη.
Το Εκπαιδευτικό Κέντρο «Πόπη Ζαχαροπούλου» διαθέτει την ιστορία, τη χωρική ποιότητα, την κοινωνική αποστολή και πλέον την απαραίτητη μελετητική τεκμηρίωση για να εξελιχθεί σε ένα εμβληματικό έργο για τη Θεσσαλονίκη και τη Βόρεια Ελλάδα.
Ομάδα μελέτης
Η μελέτη “Trifoliate Commons – An innovative model for affordable youth housing based on volunteerism principles” εκπονήθηκε από το αρχιτεκτονικό γραφείο “e2 architects”.
- Ιφιγένεια Θεοδωρίδου, Dr.Αρχιτέκτων Μηχανικός, ιδρύτρια του γραφείου e2 architects
- Ντότη Γαρυφαλλιά, φοιτήτρια Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών
- Γαρυφαλλια Κοκτσιδου, φοιτήτρια ΑΠΘ, Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών
- Κατερίνα Χριστοδούλου, Αρχιτέκτων Μηχανικός MSc.
